
Afrika'ya geceleyin bakıyoruz: koca alanlar karanlık. 2024'te dünya nüfusunun %91,9'u elektriğe erişiyordu; geri kalan yaklaşık 657 milyon kişinin çoğu Sahra Altı Afrika'da. Kursta bunu anlatan bir atlas yapacaksınız: "Who has power?" Kursun planı ve yedi tuzak bu derste.
Kaynaklar: kursun veri zip'i (bu dersin eki): Natural Earth, santral veritabanı, Dünya Bankası erişim tablosu, Türkiye il sınırları ve UTM dilimleri, 1914 Boğaz haritası. İçindeki SOURCES.txt her verinin kaynağını, lisansını ve web servis adreslerini listeler.
QGIS 4'ü kuruyoruz: en son sürüm ile uzun süreli sürüm (LTR) arasındaki fark; kurs QGIS 4.2 ile çekildi. Kurs için ayrı bir kullanıcı profili açıyoruz: bozarsanız silip yenisini açarsınız, ana profiliniz temiz kalır. Plugin Manager'da bir eklentiye iki işaretle bakıyoruz: deneysel mi, en son ne zaman güncellenmiş. Son olarak menüleri İngilizceye çeviriyoruz.
Panelleri taşıyor, iki paneli sekmede birleştiriyor, kapanan Layers panelini geri getiriyoruz. Zoom to Layer'a kendi kısayolumuzu atıyor, Interface Customization ile kullanmadığımız araç çubuklarını gizliyoruz. Tuzak burada: Status Bar kutuları boş gelir; öyle kalırsa durum çubuğu ve arama kutusu kaybolur. Locator ile menüye girmeden komut çalıştırıyoruz. Düzenin tamamı profilde saklanıyor.
Natural Earth ülkelerini üç ölçekte açıyoruz: 1:110m'de 177, 1:50m'de 242, 1:10m'de 258 kayıt. Norveç fiyortlarında farkı görüp dünya haritası için 1:50m'i seçiyoruz. Sonra zor soru: sınırlar kimin? Bakış açısı sürümlerini karşılaştırıyoruz. Türkiye sürümünde 250 kayıt var; Kıbrıs varsayılan, Türkiye ve Yunanistan sürümlerinde üç ayrı biçimde. Hangi sürümü kullandığınızı kaynak satırına yazın.
Kurs klasörünü kuruyor, projeyi göreli yollarla kaydediyor, klasörü taşıyarak deniyoruz. Birinci tuzak: santral tablosu shapefile olarak kaydedilince 36 sütun adının 27'si on karaktere kırpılıyor; yedi yıllık üretim generation, generati_1 … generati_6 oluyor ve hangisinin hangi yıl olduğu kayboluyor. Aynı tabloyu GeoPackage'a kaydediyoruz: adlar tam. Bundan sonra her şey tek dosyada, power atlas GeoPackage'ında.
Türkiye'de koordinat sistemleri: WGS 84 (EPSG:4326), ulusal sistem TUREF ve eski paftaların ED50'si. Aynı nokta ED50 ile WGS 84'te yaklaşık 186 m farklı koordinat alıyor (Ankara 186,3 m). Türkiye UTM 35–38. dilimlerde (EPSG 32635–32638); 3° TM dilimleri TUREF ile EPSG 5253–5259. 81 ili açıp Ankara'yı TUREF/TM30 (5254) ve 3° GK 10. dilim (5270) ile okuyoruz: sağa değerin başına 10 milyon geliyor. Sistemi değil, kodu sorun.
İkinci tuzak, alan yalanı: Mercator'da Grönland 35,4, Afrika 33,5 milyon km² çıkıyor. Equal Earth'te Grönland 2,17, Afrika 29,9 milyon km²; Afrika yaklaşık 14 kat büyük. Dünya haritamızı Equal Earth'e (EPSG:8857) alıyoruz. Sonra Türkiye: Mercator'da yaklaşık 1,3 milyon, eşit alanlıda 780 bin km². Tek UTM dilimi ülkeye yetmiyor, 3° TM tek il için. Ülke haritası için kendi Lambert konik projeksiyonumuzu tanımlıyoruz.
QGIS üç şekil görür: nokta, çizgi, çokgen. Kurstaki örnekleri santral, denizde sürüklenen buz kütlesi ve ülke. Sonra dosya biçimleri: shapefile neden bir dosya grubu, GeoJSON ve CSV ne zaman işe yarar, kendi işimiz için neden GeoPackage. Shapefile'ın üç sınırı: on karakterlik alan adı, 2 GB, tek geometri türü. Bir GeoPackage, bir klasör dolusu shapefile demek. Raster'a da kısaca değiniyoruz.
Öznitelik tablosunda ifadeyle Afrika'yı seçiyor, Statistics panelinde nüfus toplamını okuyoruz. Seçili satırları gösteriyor, seçimi tersine çeviriyoruz. Dersin özü seçim ile filtre farkı: seçim tek tıkla kaybolur, filtre projeyle kaydedilir. Conditional Formatting ile nüfusu 100 milyonu geçen ülkeleri tabloda renklendiriyoruz. Alıştırma: Güney Amerika'daki ülkeleri seçin; cevap 13.
Field Calculator ile ülkelere kilometrekare cinsinden alan sütunu ekliyoruz. $area Dünya'yı elipsoit üzerinde ölçer; harita Mercator'da olsa da doğru çıkar. Benzeri area($geometry) ise derece cinsinden katmanda kare derece verir: Rusya için yaklaşık 2.927. Alan yalanı yeni kılıkta. Sonra sanal alanla nüfus yoğunluğu; nüfusun yılı 2019. Alıştırma: en yoğun beş ülke (Makao, Singapur, Maldivler, Hong Kong, Monako).
Delimited Text ile santral CSV'sini yüklüyoruz: X boylam, Y enlem, EPSG:4326. Sonuç 34.936 santral, 167 ülke, yaklaşık 5.707 GW; en büyüğü Çin'deki Üç Boğaz, 22.500 MW. X ile Y yer değişirse ne olduğunu görüyoruz. Üçüncü tuzak, sayının yılı: veritabanı v1.3.0, bakımı yapılmıyor; 20.049 santralde kapasite yılı boş, en sık yıl 2019. Katmanı power atlas GeoPackage'ına kaydediyoruz. Lisans CC BY 4.0, atıf gerekli.
NASA'nın EONET servisi açık doğa olaylarını hesapsız, anahtarsız veriyor. Akışı web adresinden ekliyoruz; tek akışta iki geometri türü var, QGIS noktaları ve çizgileri ayırıyor. Videodaki günde (8 Kasım 2026) 7.962 açık olay: 7.168 orman yangını, 711 deniz ve göl buzu, 51 şiddetli fırtına, 32 yanardağ. Liste biçimli categories alanını LIKE ile süzüyoruz. Sizin sayınız farklı olacak.
Akışın adresi Ders 1'in kaynağındaki SOURCES.txt dosyasında.
Dünya Bankası'nın elektriğe erişim tablosunu (261 satır, 44'ü bölge ve gelir grubu) haritasız ekleyip ülkelere birleştiriyoruz. Dördüncü tuzak: ISO_A3 ile 211 ülke eşleşiyor, 31'i boş kalıyor; Fransa ve Norveç sessizce düşüyor (kod -99). ISO_A3_EH ile eşleşme 215'e çıkıyor. Adla neden birleştirilmez: Turkiye ile Turkey. Alıştırma: hâlâ boş kalan 27 kaydı ifadeyle seçin.
Tablonun adresi Ders 1'in kaynağındaki SOURCES.txt dosyasında.
Natural Earth'ün 1:10m il ve eyalet katmanında 4.596 şekil var, biri bozuk: Goiás, Brezilya. Check Validity ile buluyoruz; sınır sekiz rakamı gibi kendi üstünden geçiyor. Beşinci tuzak: haritada görünmez, ama Dissolve ve Clip gibi araçları durdurabilir ya da yanlış sonuç verdirebilir. Fix Geometries ile onarıyor, Invalid Features Filtering ayarını durdurma seçeneğinde bırakıyoruz. Analizden önce denetleyin.
Fas'taki Noor Ouarzazate güneş kompleksi veritabanında üç nokta: 160, 200 ve 150 MW. Ona bir şekil veriyoruz. Power atlas GeoPackage'ında yeni bir çokgen katmanı açıyor, OpenStreetMap altlığında sınırı çiziyor, Vertex Tool ile düzeltiyoruz. Yakalama olmadan komşu çokgenler arasında ince boşluk ve bindirme kalıyor; snapping ve Avoid Overlap ile gideriyoruz. Alanı $area ile kilometrekare olarak hesaplıyoruz.
Edward Stanford'un Londra'da bastığı, katalogda 1914 tarihli Boğaz haritasını georeferanslıyoruz; harita ABD Kongre Kütüphanesi'nde ve kamu malı. Georeferencer'da OpenStreetMap'ten kontrol noktaları seçiyor, Polynomial 1 ile GeoTIFF üretiyoruz. Artık hata tablosunda yanlış tıklanan noktayı bulup siliyoruz. Eski harita da hatalıdır: artık hata hem sizin tıklamanızı hem haritacının hatasını ölçer.
Santralleri tek, kategorili ve dereceli sembollerle çiziyoruz. primary_fuel 15 kategori veriyor; yedi büyük yakıtı tutup gerisini Other altında topluyor, lejantı kapasite sırasına diziyoruz. Altıncı tuzak: sayı kapasite değildir. 10.665 santralle en çok güneş var, ama kurulu gücün yalnızca %3,3'ü güneş; kömür %34,4. Dereceli boyutla devleri öne çıkarıyoruz: renk kaç tane olduğunu, boyut ne kadar olduğunu gösterir.
Toplamı boyayan haritayı büyük ülkeler kazanır; biz oranı boyuyoruz. Quantile işe yaramıyor: 215 ekonominin 122'sinde erişim %100. Sınıfları soruya göre elle giriyoruz (%50'den az, 50–80, 80–99, %100), verisi olmayanları gri No data katmanıyla gösteriyoruz. En düşük altı ülke Afrika'da; Güney Sudan %5,4. Alıştırma: aynı sınıflarla 2015 haritası. Dünyada erişim %86,9'dan %91,9'a çıkmış.
242 ülke adının hepsi Avrupa'yı harf yığınına çeviriyor. Hale, yatay yerleşim ve küçük adalar için çokgen dışına taşma izniyle başlıyoruz. Nüfusa göre öncelik veriyor, Natural Earth'ün LABELRANK alanıyla dünya ölçeğinde yalnız önemli adları gösteriyoruz. Santrallerde kurala dayalı etiketle yalnız 5.000 MW ve üzerini (38 santral) yazıyor, ölçeğe bağlı görünürlüğü açıyoruz. İyi etiket az etikettir.
Yakıt renklerini kurala dayalı stile çeviriyor; 1.000 MW ve üzerine kalın kenar, nükleere kare sembol veriyoruz. Show Feature Count ile kuralları denetliyoruz. Kapasiteyi doğrudan boyuta vermek Üç Boğaz'ı (22.500 MW) dev bir lekeye çeviriyor: göz dairenin alanını okur, boyut sayının kareköküyle büyümeli. Size Assistant'ın Surface yöntemi bunu sizin yerinize kurar. Alıştırma: 2010 sonrası güneş santralleri.
Santrallerin 1896–2020 arası açılışını Temporal Controller ile canlandırıyoruz. Ondalıklı yılları make_date ve floor ile tarihe çeviriyor, birikimli gösterimi açıyor, köşeye yıl etiketi koyuyoruz. Yedinci tuzak: eksik, sıfır değildir. 17.489 santralin (%50,1) yılı yok; Birleşik Krallık'ın 2.751 santralinin hiçbirinde yıl yok, Fransa'nın 2.155 santralinden yalnız 66'sında var. Animasyonda bu ülkeler boş görünür.
Nijerya için A4 yatay bir sayfa kuruyoruz: kilitli ana harita, ülkeyi dünyada gösteren konum haritası, yalnız haritadaki yakıtları listeleyen lejant, başlık ve kaynak satırı. Dünya haritasında ölçek çubuğu yanıltır, çünkü ölçek enleme göre değişir; tek bir ülkede değişim küçüktür ve ölçek çubuğu doğruyu söyler. Kaynak satırına santral veritabanını, Dünya Bankası'nı ve Natural Earth'ü yazıyoruz.
Tek sayfalık düzeni her ülkeye bir sayfa çıkaran atlasa çeviriyoruz. Coverage layer ülkeler; erişim verisi olmayanları filtreyle dışarıda bırakıyoruz. Ana harita atlasa bağlanıyor; lejant, konum haritası ve ölçek çubuğu her sayfada kendini ayarlıyor. Başlığı bir ifade yapıyoruz: ülke adı ve 2024 erişim oranı, doğrudan Dünya Bankası'ndan. Alıştırma: atlası yalnız Afrika'yı kapsayacak şekilde süzün.
Aynı harita telefonda keskin, afişte bulanık olabilir. Atlası tek PDF olarak dışa aktarıyoruz: çizgi ve yazılar şekil olarak saklanır. PNG'de kural tek: piksel = inç × dpi; kaydetmeden önce piksel boyutunu okuyoruz. Sosyal medya için 1080 × 1350 piksellik dik bir düzen kuruyoruz. Tasarımcıya düzenlenebilir dosya için SVG. Dosyayı kâğıda ya da ekrana göre ayarlayın; fazlası yalnız yavaş açılır.
OpenStreetMap karolarını XYZ ile, NASA GIBS'in Black Marble gece ışıklarını WMTS ile, GEBCO okyanus tabanını WMS ile ekliyoruz. İlk videodaki gece görüntüsü artık santrallerimizin altında. XYZ ve WMTS önceden kesilmiş karo gönderir, WMS görünümünüz için yeni görüntü çizer; ikisi de veri değil, resimdir. Altlık sizin değil: üç kaynak da atıf satırına giriyor.
Servis adresleri Ders 1'in kaynağındaki SOURCES.txt dosyasında.
EMODnet'in WFS servisinden Avrupa denizlerindeki rüzgâr çiftliği alanlarını ekliyoruz: videodaki günde 600 alan, 213'ü Birleşik Krallık'ta. Gelen resim değil veri; sayabilir, süzebiliriz. Duruma göre sınıflayınca 344'ü planlı, yalnız 160'ı üretimde. Planlanan, kurulmuş değildir: status filtresiyle yalnız üretimdekileri gösteriyoruz. OGC API Features ile bir demo sunucusundan göl verisi alıyoruz.
Servis adresleri Ders 1'in kaynağındaki SOURCES.txt dosyasında.
Proje dosyası veriyi taşımaz, yalnız nerede olduğunu hatırlar. Göreli yolları denetliyor, stilleri GeoPackage'a kaydediyor, projenin kendisini de power atlas GeoPackage'ının içine koyuyoruz. Web katmanlarının yalnız adresi kopyalanır. Sonra projeyi bilerek bozuyoruz: 1914 haritasını taşıyınca Handle Unavailable Layers penceresinde yolu onarıyoruz. Remove Unavailable Layers'a aceleyle basmayın. Göreli yol, tek klasör.
Bitirme projesi bir soruyla başlıyor: kısa olmalı, içinde bir yer olmalı. Örnek soru: hangi ülkeler kömüre en çok bağımlı? Dünyada kurulu gücün %34,4'ü kömür; Türkiye'nin en büyük santrali Afşin-Elbistan, 2.795 MW, kömür. Field Calculator'da ülke başına kömür payını hesaplıyor, dereceli harita ve gri No data katmanı kuruyoruz. Üçüncü tuzak burada da var: veritabanı güncellenmiyor. Alıştırma: kendi sorunuzu tek cümleyle yazın.
Atlası bitiriyoruz: başlığın altına kömür payını yazan bir ifade satırı; santrali olmayan ülkede sıfır değil, sözcükle yazıyor. Şili, Nijerya ve Türkiye sayfalarına bakıp atlası PDF olarak aktarıyoruz. GeoPackage'ı, eski haritayı ve PDF'i tek klasörde paylaşıyoruz. Yedi tuzağı son kez topluyor, gece ışıklarına dönüyoruz.
Bu kurs yapay zekâ kullanımı içerir. Anlatım, eğitmenin kendi sesinden üretilmiş bir yapay zekâ ses kopyasıyla seslendirildi; bütün demolar gerçek yazılım ve gerçek veriyle çekildi. Ayrıntısı en alttaki "Yapay zekâ kullanımı" bölümünde.
Dünyada yaklaşık 650 milyon insan hâlâ elektriksizAfrika'ya geceleyin bakın: kıyılar parlıyor, iç kısımlar karanlık. Bu kurs tek bir soru soruyor: Elektrik nerede üretiliyor, kime ulaşmıyor? Cevap için QGIS 4 ile bir atlas yapıyorsunuz: "Who has power? A world atlas of electricity". Her ülke için bir sayfa; santraller yakıt türüne göre renkli, ülkenin tonu elektriğe erişimi gösteriyor, en altta kaynak satırı var. Sonunda elinizde çok sayfalı bir PDF atlas ve tek bir GeoPackage dosyasında paylaşılabilen bir QGIS projesi oluyor.
Yazılım ücretsiz ve açık kaynak: QGIS 4. Veri ücretsiz ve açık: Natural Earth, Dünya Kaynakları Enstitüsü'nün (WRI) santral veritabanı, Dünya Bankası, NASA, OpenStreetMap, GEBCO ve EMODnet. Hesap, kart ya da programlama bilgisi gerekmiyor. Kurs yedi bölüm ve 29 dersten oluşuyor; her bölüm atlasa bir parça ekliyor.
Neler yapacaksınız?Altıncı ve yedinci dersler Türkçe sürüm için ayrı yazıldı. İlkinde Türkiye'deki koordinat sistemlerini ayırıyorsunuz: WGS 84, TUREF, eski paftaların ED50'si, UTM ve 3° TM. Aynı nokta ED50 ile WGS 84'te yaklaşık 186 metre farklı koordinat alıyor; doğru EPSG kodunu seçmek bu yüzden önemli. İkincisinde Türkiye haritası için projeksiyon seçiyorsunuz: tek UTM diliminin neden yetmediğini görüyor, Türkiye'ye ortalanmış bir Lambert konik projeksiyonu kendiniz tanımlıyorsunuz. Dördüncü derste de Natural Earth'ün Türkiye sürümünü ve Kıbrıs'ın farklı sürümlerde nasıl çizildiğini görüyorsunuz.
Yedi tuzakBir harita ikna edici görünüp yine de yanlış olabilir. Kullandığımız gerçek veride yedi tuzak var ve her biriyle yolda karşılaşıyorsunuz: shapefile'da on karaktere kırpılan alan adları; Mercator'da Afrika'dan büyük görünen Grönland (gerçekte Afrika onun yaklaşık 14 katı); artık güncellenmeyen bir veritabanı; bir birleştirmeden sessizce düşen Fransa ve Norveç; 4.596 çokgen arasında gözle görünmeyen tek bozuk geometri; sayıda önde olup kurulu gücün yalnızca yüzde üç kadarını tutan güneş santralleri; ve animasyonda boş kalan Birleşik Krallık. Her birini nasıl fark edeceğinizi ve nasıl düzelteceğinizi görüyorsunuz.
Bu kurs neyi farklı yapıyor?Aynı eğitmenin ücretsiz "QGIS 4 Hızlı Başlangıç" kursu bir saatte tek sayfalık bir deprem haritası yapıyordu. Bu kursun konusu, verisi ve projesi farklı: enerji, 34.936 santral ve çok sayfalı bir atlas. Ortak başlıklar daha derin ve başka açıdan işleniyor: kurulumda kullanıcı profili, pencerede kendi kısayollarınız, koordinatlarda Türkiye sistemleri, tabloda ifade, alan hesabı ve birleştirme, canlı veride karışık geometrili bir akış, paylaşımda bozuk projeyi onarmak. Hızlı Başlangıç önerilir ama gerekmez; bu kurs kendi içinde tamdır. Eğitmenin daha önceki "Temel Seviye QGIS" kursuyla da aynı değil: QGIS 4.2 ile baştan çekildi, yalnız dünya açık verisiyle çalışıyor ve sayısallaştırmadan atlasa, web servislerinden paylaşıma kadar her konuyu tek bir projede birleştiriyor.
Nasıl çalışıyoruz?Her ders tek bir beceri öğretir ve atlasa görünür bir şey ekler. Menü yolları ekranda yazıyla görünür. Dokuz derste "videoyu durdurun, deneyin" görevi var. Canlı servislerden gelen sayılar çekim gününe aittir; sizin ekranınızda farklı olabilir. Kursun bütün verisi ilk dersin kaynaklarında tek bir zip olarak duruyor.
Sürüm ve arayüz diliVideolar QGIS 4.2 ile çekildi. QGIS arayüzü İngilizce kullanılıyor; ikinci derste Türkçe arayüzü İngilizceye çevirmeyi gösteriyorum. Böylece menü adları dünyadaki belgelerle, yardım sayfalarıyla ve hata mesajlarıyla aynı oluyor.
Veri ve lisanslarNatural Earth kamu malıdır. Santral veritabanı (WRI, Global Power Plant Database) ve Dünya Bankası'nın elektriğe erişim verisi CC BY 4.0 lisanslıdır ve atıf ister. Türkiye il sınırları geoBoundaries'ten (OpenStreetMap kökenli, CC BY-SA 2.0). Kursta her haritaya bu atıfları taşıyan bir kaynak satırı yazmayı da öğreniyorsunuz.
Yapay zekâ kullanımıBu kursun anlatımı, eğitmenin kendi sesinden üretilmiş bir yapay zekâ ses kopyasıyla seslendirildi. Senaryo ve görsellerin hazırlanmasında yapay zekâ araçlarından yararlanıldı; bütün demolar gerçek yazılım ve gerçek veriyle çekildi, sayılar gerçek veriden ölçüldü ve içerik eğitmen tarafından denetlendi.