Morning Sikh Prayer:- Jap ji Sahib Course Punjabi (Part 1)

ਸਵਾਲ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਦੋ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ?

ਜਵਾਬ:-ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਨਾ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਜੋਗੀ, ਸਿੱਧ, ਜਾਂ ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।

॥ ਜਪੁ ॥

ਜਪੁ - ਇਹ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, (ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ)

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ‘ਸੋ ਦਰੁ’ (ਅੰਗ: 8) ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰਹਿਰਾਸ ਸਹਿਬ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।

ਜਿਵੇਂ ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਵਿੱਚ ‘ਸੁਖਮਨੀ ਮਃ ੫’ (ਅੰਗ:- 262) ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਜਪੁ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਪ ਸ਼ਬਦ ਕਰਕੇ ਸੰਬੋਧਤ ਕੀਤਾ ਹੈ:-
“ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪ ਉਚਾਰਾ” (ਵਾਰ ੧)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪੁ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ

1) ਸਾਧਾਰਣ ਜਪ:- ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਪ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਜੀਭ ਹਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਵਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਪ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ:-
ਰਸਨਾ ਨਾਮੁ ਜਪਹੁ ਤਬ ਮਥੀਏ, ਇਨ ਬਿਧਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪਾਵਹੁ। (ਅੰਗ: 728)
ਅਰਥ:- ਜੇਕਰ ਜੀਭ ਰਾ੍ਹੀ ਨਾਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਦ ਹੀ ਦੁੱਧ ਰਿੜਕਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰੂਪੀ ਮੱਖਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

ਕੋਈ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜਪ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ, ਹੋਠ ਹਿਲਣੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਪਾ-ਜਪ ਅਤੇ ਲਿਵ-ਜਪ ਇਸ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਉਚਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਜਪਾਂ ਵੱਲ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮੁੱਢਲੇ ਜਪ ਦੀ ਮਹੱਤਵਤਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਮ 'ਜਪੁ' ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

2) ਅਜਪਾ-ਜਪ:- ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਾਹਰਲਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ, ਮਾਲਾ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਜਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਬਿਲਕੁਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਪ ਨੂੰ ਬੋਧਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਚਿੱਤ, ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਜਪਾ-ਜਪ 'ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਅਜਪਾ ਜਾਪੁ, ਜਪੈ ਮੁਖਿ ਨਾਮ। (ਅੰਗ: 840)

ਅਰਥ:- ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜਪ ਮਾਨੋ ਅਜਪਾ ਜਪ ਹੈ।

ਅਜਪਾ ਜਾਪੁ ਨ ਵੀਸਰੈ, ਆਦਿ ਜੁਗਾਦਿ ਸਮਾਇ। (ਅੰਗ: 1291)

ਅਰਥ:- ਜਿਹੜਾ ਬਿਨਾ ਬੁੱਲ ਹਲਾਏ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ (ਸਿਮਰਨ, ਯਾਦ) ਨਹੀ ਭੁੱਲਦਾ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਉਸ (ਆਦਿ, ਜੁਗਾਦਿ) ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3) ਲਿਵ-ਜਪ:- ਦਾ ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਨਾ ਹੈ। 'ਲਿਵ' ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 'ਲਯ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਮ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਜਪ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰਤਿ ਰਾਹੀਂ ਜਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਰ ਰੋਮ ਤੋਂ ਉਸਤਤਿ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਧੁਨੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਅਨਾਹਤ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੀ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੁਰੂ (ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ) ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਚਾਰ (4) ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀ ਹੈ?

ਕਿ੍ਤਯੁੱਗ (ਸਤਯੁਗ):- ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਦਾ ਹੀ ਭਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨਾਂ ਧਰਮ ਦੀ, ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਵੀ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਰੋਂਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਅਭਿਮਾਨੀ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਝਗੜਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਈਰਖਾ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਖਤੀ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਡਰਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਾੜਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਵੈਰ ਸੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ, ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਨੇਮ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਿਬਾਹੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਂਵੇ ਧਰਮ ਤਾਂ ਕਈ ਸਨ ਪਰ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਦਾ ਇੱਕੋ ਧਰਮ ਸੀ, ਓਹ ਸੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ। ਸਤਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 400 ਸਾਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ:- ਇਸ ਦੂਸਰੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯੱਗਅ ਆਦਿ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਧਰਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ ਗਿਆ, ਲੋਕ ਸੱਚ ਤਾਂ ਬੋਲਦੇ, ਪਰ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਤੇ ਨਿਯਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ। ਬਲਿਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਪੂਜਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੀ, ਲੋਕ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਤ੍ਰੇਤੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 300 ਸਾਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ:- ਇਸ ਤੀਸਰੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨੇਕੀ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਵੇਦ ਚਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਕਈ ਲੋਕ ਚਾਰ, ਕਈ ਤਿੰਨ, ਕਈ ਦੋ, ਕਈ ਇੱਕ ਵੇਦ ਪੜਨ ਲੱਗੇ। ਤੇ ਕਈ, ਕੋਈ ਭੀ ਵੇਦ ਨਹੀ ਸੀ ਪੜਦਾ। ਰਸਮਾਂ, ਕਈ ਯੁਗਤੀਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆ। ਨੇਕੀ ਭੀ ਘਟ ਗਈ, ਕਈ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਲੋਕ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਯਾਧੀਆ, ਕਾਮਨਾ, ਅਤੇ ਉਪਾਧੀਆਂ, ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਪ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਤਪ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 200 ਸਾਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਕਲਿਯੁਗ:- ਇਸ ਚੌਥੇ ਯੁਗ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਭਲਾਈ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਵੇਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾ ਦੇ ਨੇਮ, ਨੇਕੀ ਦੇ ਕੰਮ, ਅਤੇ ਯਗਅ ਹੋਮ ਸਭ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਰੋਗ, ਥਕਾਣ, ਕ੍ਰੋਧ, ਸੰਤਾਪ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਨੇ ਆ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸਲਿਆ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 100 ਸਾਲ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ।

ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ 4 ਯੁਗ ਹਨ:- Golden, Silver, Bronzen & Iron Age (Current)

ਪਉੜੀ 1

ਨੋਟ 1:- ਸਮੁੱਚੀ ਪਉੜੀ ਦਾ ਅਰਥ (ਖਾਸ ਭਾਵ, ਖਾਸ ਮੈਸਜ) ਜਾ ਤਾਂ “ਰਹਾਉ” ਵਾਲੇ ਬੰਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਪਉੜੀ ਦੀ ਆਖੀਰਲੀ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ।

ਨੋਟ 2:- ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਕਿ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੁ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

1.1 ਸੋਚੈ, ਸੋਚਿ ਨ ਹੋਵਈ, ਜੇ ਸੋਚੀ ਲਖ ਵਾਰ॥ (ਇਸ ਨ ਨੂੰ ਨਾ ਪੜਨਾ ਹੈ)

ਸੋਚੈ, ਸੋਚਿ, ਸੋਚੀ = ਸੁੱਚਮਤਾ, ਸੋਚਣ ਨਾਲ
ਜੇ = ਜੇਕਰ, ਚਾਹੇ ਲਖ = ਲੱਖਾਂ ਵਾਰ=ਵਾਰੀ

ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਦੋ ਖਾਸ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਰਥ ਪਹਿਲਾ:- ਸੋਚਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਾ ਸਕਦਾ, ਚਾਹੇ ਲੱਖਾਂ ਵਾਰ ਵੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਲਵੋ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਅਰਥ ਦੂਸਰਾ:- (ਤਨ ਦੀ) ਸੁੱਚਮਤਾ ਰੱਖਣ ਨਾਲ, (ਮਨ) ਸੁੱਚਮ ਨਹੀ ਹੁੰਦਾ, ਚਾਹੇ ਲੱਖਾਂ ਵਾਰ ਵੀ (ਤਨ ਨੂੰ) ਸੁੱਚਮ ਕਰ ਲਵੋ, ਧੋ ਲਵੋ।

ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਚਾਹੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁੱਚਮ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਲਵੋ, ਜਿਹੜੀ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਹੈ, ਓਹ ਤਨ ਤੇ ਲਿਜਾ ਕੇ, ਧੋਤੀ ਨਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਸੋਚ ਕਰੈ, ਦਿਨਸੁ ਅਰੁ ਰਾਤਿ।
ਮਨ ਕੀ ਮੈਲੂ, ਨਾ ਤਨ ਤੇ ਜਾਤਿ॥ (ਸੁਖਮਨੀ 3.3.4)

ਨੋਟ:-ਹਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪੰਕਤੀ (1.1) ਵਿੱਚ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਆਂਪਾ ਨੂੰ ਪਉੜੀ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲੇਗਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦੂਸਰੇ ਅਰਥ (ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ) ਯਾਦਾ ਢੁਕਦੇ ਹਨ।

ਯਾਦ ਰੱਖੋ:- ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਥਾਹ ਹੈ। ਅਰਥ ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਸਹੀ ਲਗਦੇ ਹਨ।

1.2 ਚੁਪੈ, ਚੁਪ ਨ ਹੋਵਈ, ਜੇ ਲਾਇ ਰਹਾ ਲਿਵ ਤਾਰ॥

ਚੁਪੈ = ਚੁਪ ਰਹਿਣ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਂਤ, ਚੁਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ ਨਾਲ

ਲਾਇ = ਲਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ

ਲਿਵ = ਸਮਾਧੀ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ

ਤਾਰ = ਲਾਗਾਤਾਰ, ਇੱਕ ਸਾਰ

ਅਰਥ:- ਬੁੱਲਾਂ ਦੇ ਚੁਪ ਰਹਿਣ ਨਾਲ, (ਮਨ ਦੀ) ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਚਾਹੇ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜੀ ਸਮਾਧੀ ਲਗਾ ਲਵੋ।

1.3 ਭੁਖਿਆ, ਭੁਖ ਨ ਉਤਰੀ, ਜੇ ਬੰਨਾ ਪੁਰੀਆ ਭਾਰ॥

ਭੁਖਿਆ = ਭੁਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾਂ, ਲਾਲਚ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ

ਬੰਨਾ = ਪੰਡਾਂ

ਪੁਰੀਆਂ = (ਪੁਰੀ) = ਦੁਨੀਆ, ਧਰਤੀ, ਲੋਕ, ਭਵਨ

ਭਾਰ = ਭਰ ਕੇ, ਵਜਣ

ਅਰਥ:- (ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ) ਭੁਖੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ, (ਮਨ ਦੇ ਲਾਲਚ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ) ਭੁੱਖ ਨਹੀ ਉਤਰਦੀ, ਚਾਹੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਬੰਨ ਲਵੋ।

1.4 ਸਹਸ ਸਿਆਣਪਾ ਲਖ ਹੋਹਿ, ਤ ਇਕ ਨ ਚਲੈ ਨਾਲਿ॥
(ਇਸ ਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪੜਨਾ ਹੈ)

ਸਹਸ = ਹਜਾਰਾਂ

ਸਿਆਣਪਾ = ਚਲਾਕੀਆਂ, ਚਤੁਰਾਈਆਂ

ਲਖ = ਲੱਖਾਂ
ਤ = ਤਾਂ ਭੀ

ਇਕ = ਇਕ ਵੀ, ਕੋਈ ਵੀ

ਚਲੈ = ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣੀਆਂ
ਅਰਥ:- ਜੇ ਮੇਰੇ (ਮਨ) ਵਿੱਚ ਹਜਾਰਾਂ-ਲੱਖਾਂ ਚਲਾਕੀਆਂ, ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਭੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ (ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਵੀ ਚਲਾਕੀ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।

1.5 ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ? ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ?॥

ਕਿਵ = ਕਿਵੇਂ? ਸਚਿਆਰਾ = (ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ) ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ
ਹੋਈਐ = ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੈ ਕੂੜ = ਕੂੜ, ਵਿਕਾਰ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ)

ਤੁਟੈ = ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਪਾਲਿ = ਕੰਧ, ਪਰਦਾ, ਬੰਨ

ਅਰਥ:- ਕਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਵੇ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਬਣੀ ਕੂੜ ਦੀ, ਵਿਕਾਰਾਂ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ) ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਭਾਵ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਕੂੜ, ਵਿਕਾਰਾਂ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ) ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀ ਹੈ।

ਇਥੇ ਦੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿੰਨਾ ਦਾ ਜੁਆਬ ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ (1.6) ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵਾਲ:-

ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ:- ਕਿਵੇਂ (ਸਾਡਾ ਮਨ) ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਵੈ?
ਦੂਸਰਾ ਸਵਾਲ:- ਕਿਵੇਂ (ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚਲੀ) ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕੰਧ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

1.6 ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ, ਨਾਨਕ, ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ ॥੧॥
(ਇਥੇ ਨਾਨਕ ਕਹਿਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਰੁਕੋ)

ਹੁਕਮਿ = ਰਜਾ, ਆਦੇਸ਼, ਹੁਕਮ, ਨੀਯਮ

ਰਜਾਈ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜਾ, ਮਰਜੀ ਵਿੱਚ
ਲਿਖਿਆ = ਵਿਧਾਨ, ਕਾਨੂਨ ਬਣਿਆ

ਨਾਲਿ = ਧੁਰ ਤੋਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਮੁੱਢ ਤੋਂ (ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ)

ਅਰਥ (ਅਤੇ ਉਪਰ ਦਿੱਤੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ) :- ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨਾਂ! ਧੁਰ ਤੋਂ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ, ਹੁਕਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ, ਰਜ਼ਾ, ਮਰਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲ (ਇਸ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਕੂੜ ਦੀ ਕੰਧ ਟੁਟੇਗੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ)।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀ ਹੈ??

ਜੁਆਬ:- ਜੋ ਕਿ ਅਗਲੀ ਪਉੜੀ (2) ਵਿਚਿ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

2.1 ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ, ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ॥

ਹੁਕਮੀ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ, ਨਿਯਮ ਵਿਚ

ਹੋਵਨਿ = ਹੋਣਾ, ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ, ਬਣਨਾ
ਆਕਾਰ = ਬਣਤਰ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਦਾਰਥ

ਕਹਿਆ = ਦੱਸਣਾ, ਬੋਲਣਾ

ਅਰਥ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਿਆ (ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਪਰਬਤ, ਮਿੱਟੀ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਇਨਸਾਨ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਆਦਿ…) ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀ ਜਾ ਸਕਦਾ।

2.2 ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ, ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ॥

ਹੋਵਨਿ = ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ

ਜੀਅ = ਜੀਵ-ਜੰਤੂ
ਮਿਲੈ = ਮਿਲਦੀ ਹੈ

ਵਡਿਆਈ = ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ, ਸ਼ੋਭਾ, ਆਦਰ, ਮਾਣ, ਸਤਿਕਾਰ

ਅਰਥ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ, ਮਾਣ, ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

2.3 ਹੁਕਮੀ ਉਤਮੁ ਨੀਚੁ, ਹੁਕਮਿ ਲਿਖਿ, ਦੁਖ ਸੁਖ ਪਾਈਅਹਿ॥

ਉਤਮੁ = ਉਚਾ, ਵਧੀਆ, ਚੰਗਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ

ਨੀਚ = ਨੀਵਾਂ, ਘਟੀਆ,
ਲਿਖਿ = ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖਾ

ਪਾਈਅਹਿ = ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ

ਅਰਥ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ (ਉਚੀ ਜਾਤ, ਸ੍ਰੇਣੀ, ਪਦਵੀ ਵਾਲੇ) ਬਣ ਜਾਦੇਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨੀਵਾਂ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਖ ਤੇ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

2.4 ਇਕਨਾ ਹੁਕਮੀ ਬਖਸੀਸ, ਇਕਿ, ਹੁਕਮੀ ਸਦਾ ਭਵਾਈਅਹਿ॥

ਇਕਨਾ = ਕਈ, ਅਨੇਕਾਂ

ਬਖਸੀਸ = ਬਖਸ਼ੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦਾਤਿ ਮਿਲਣੀ

ਇਕਿ = ਕਈ, ਅਨੇਕਾਂ

ਭਵਾਈਅਹਿ = (ਜਮਣ-ਮਰਨ ਦੇ) ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹਿਣਾ

ਅਰਥ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬਣੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਬਖਸ਼ੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ), ਅਤੇ ਕਈ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

2.5 ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ, ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ॥
(ਇਸ ਕੋਇ ਨੂੰ ਕੋਏ ਪੜਨਾ ਹੈ)

ਅੰਦਰਿ = ਅਧੀਨ, ਅਧੀਨਤਾ ਵਿੱਚ

ਸਭੁ ਕੋ = ਸਾਰੇ, ਜਰਾ-ਜਰਾ, ਕਣ-ਕਣ, ਸਭ ਕੁਝ

ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ = ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ

ਨ ਕੋਇ = ਕੋਈ ਭੀ ਨਹੀ, ਕੁਝ ਭੀ ਨਹੀ

ਅਰਥ:- ਜਰਾ-ਜਰਾ, ਕਣ-ਕਣ, ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਕੁਝ ਭੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

2.6 ਨਾਨਕ, ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ, ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ॥੨॥

(ਇਥੇ ਨਾਨਕ ਕਹਿਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਥੋੜਾ ਰੁਕੋ)

ਬੁਝੈ = ਸਮਝ ਲਵੇ, ਜਾਣ ਲਵੇ, ਬੁੱਝ ਲਵੇ

ਜੇ = ਜੇਕਰ ਕੋਈ
ਹਉਮੈ = ਮੈਂ, ਮੇਰੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਭਿਮਾਨ

ਤ = ਤਾਂ ਫਿਰ

ਅਰਥ:- ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨਾਂ! ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ (ਉਪਰ ਦੱਸੇ) ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿਚ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਭੀ ਇਨਸਾਨ ਮੈਂ-ਮੇਰੀ ਨਹੀ ਕਰੇਗਾ।

ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ:- ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਕਰੀਏ??

2.6 ਨਾਨਕ, ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ, ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ॥੨॥

ਉੱਪਰ ਦਿਤੀ ਪਉੜੀ ਦੀ ਆਖੀਰਲੀ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ (2.6) ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਰਜਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲ ਕੇ ਹੀ ਹਉਮੈ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ:-

• ਜੇਕਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪੁਤਰ ਜਾਂ ਧੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਹੋ ਕਿ, “ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ, ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਦਾਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ”।

• ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਜਮੀਨ, ਘਰ, ਦੁਕਾਨ ਆਦਿ ਖਰੀਦਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਹੋ ਕਿ “ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਰ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਦਾਤ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਮ ਤੇ ਲਈ ਹੈ”।

• ਜਦੋ ਕੋਈ ਨੋਕਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹਾਉਮੈ ਨਾ ਦਿਖਾਓ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰੋ।

• ਜਦੋ ਕੋਈ ਦੁਖ, ਤਕਲੀਫ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੁੂੰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦਿਓ, ਸਗੋਂ ਰਜਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰੋ। ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ।

ਪਉੜੀ 3

ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈ।

3.1 ਗਾਵੈ ਕੋ ਤਾਣੁ, ਹੋਵੈ ਕਿਸੈ ਤਾਣੁ॥

ਗਾਵੈ = ਗਾਉਣਾ, ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ,ਬੋਲਣਾ

ਕੋ = ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ
ਤਾਣੁ = ਬਲ, ਸਮਰੱਥਾ, ਤਾਕਤ, ਜੋਰ, ਸੋਝੀ

ਹੋਵੈ = ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਅਰਥ:- ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਜੋਰ,ਬਲ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਸੋਝੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਸੋਝੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਖਸਦਾ ਹੈ।

3.2 ਗਾਵੈ ਕੋ ਦਾਤਿ, ਜਾਣੈ ਨੀਸਾਣੁ॥

ਦਾਤਿ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ, ਬਖਸ਼ਸ਼ਾ, ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਰਹਿਮਤਾਂ

ਜਾਣੈ = ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਮਝਦਾ ਹੈ

ਨੀਸਾਣੁ= ਦਾਤਾਂ, ਬਖਸ਼ਸ਼ਾ, ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ

ਅਰਥ:- ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆ ਦਿੱਤੀਆ ਦਾਤਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ:- ਦਾਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਮਝ ਕੇ (ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਵਿਚ) ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

3.3 ਗਾਵੈ ਕੋ ਗੁਣ, ਵਡਿਆਈਆ ਚਾਰ॥

ਗੁਣ = ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ

ਵਡਿਆਈ = ਸ਼ੋਭਾ

ਚਾਰ = ਸੁੰਦਰ, ਸੋਹਣੀਆਂ

ਅਰਥ:- ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆ ਸੋਹਣੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

3.4 ਗਾਵੈ ਕੋ ਵਿਦਿਆ, ਵਿਖਮੁ ਵੀਚਾਰੁ॥

ਵਿਦਿਆ = ਇਲਮ, ਜਾਣਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਗਿਆਨ, ਪੜਾਈ ਕਰਕੇ
ਵਿਖਮੁ = ਕਠਣ, ਔਖਾ

ਵੀਚਾਰੁ = ਗਿਆਨ, ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ

ਅਰਥ:- ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਪੜਾਈ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਦੇ ਗੁਣਾਂ) ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਕਠਨ (ਔਖੇ) ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

3.5 ਗਾਵੈ ਕੋ ਸਾਜਿ, ਕਰੇ ਤਨੁ ਖੇਹ॥

ਸਾਜਿ = ਸਿਰਜ ਕੇ, ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਬਣਾ ਕੇ

ਕਰੇ = ਕਰਦਾ ਹੈ

ਤਨੁ = ਸਰੀਰ

ਖੇਹ = ਮਿੱਟੀ, ਸੁਆਹ, ਗੰਦਗੀ

ਅਰਥ:- ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ) ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ (ਸੁਆਹ) ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

3.6 ਗਾਵੈ ਕੋ ਜੀਅ, ਲੈ ਫਿਰਿ ਦੇਹ॥

ਜੀਅ = ਜਿੰਦ, ਆਤਮਾ, ਜੀਵਨ, ਜਾਨਾਂ

ਲੈ = ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ, ਕੱਢ ਲੈਣਾ

ਫਿਰਿ = ਫਿਰ, ਫੇਰ, ਮੁੜ ਕੇ, ਉਲਟ ਕੇ

ਦੇਹ = ਸਰੀਰ, ਦੇਵੋ, ਜੀਵਨ/ਜਨਮ

ਅਰਥ:- ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦ ਪਾ ਕੇ) ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

3.7 ਗਾਵੈ ਕੋ ਜਾਪੈ, ਦਿਸੈ ਦੂਰਿ॥

ਜਾਪੈ= ਪ੍ਰਗਟ, ਮਹਿਸੂਸ, ਪਰਤੀਤ ਹੋਣਾ

ਦਿਸੈ = ਦਿਸਦਾ, ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਾ

ਅਰਥ:- ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ) ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੂਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

3.8 ਗਾਵੈ ਕੋ ਵੇਖੈ, ਹਾਦਰਾ ਹਦੂਰਿ॥

ਵੇਖੈ = ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਦਿਸਦਾ ਹੈ

ਹਾਦਰਾ = ਹਾਜਰ, ਮੌਜੂਦ

ਹਦੂਰਿ = ਸਾਹਮਣੇ, ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ, ਹਜੂਰੀ ਵਿਚ, ਨੇੜੇ

ਅਰਥ:- ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਸਭ ਨੂੰ) ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ, ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

3.9 ਕਥਨਾ ਕਥੀ, ਨ ਆਵੈ ਤੋਟਿ॥

ਕਥਨਾ = ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ, ਦੱਸਣਾ

ਕਥੀ = ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ

ਆਵੇ = ਆਉਣਾ, ਆ ਜਾਣਾ

ਤੋਟਿ = ਕਮੀ, ਘਾਟਾ, ਅੰਤ

ਅਰਥ:- ਬੇਅੰਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀ ਹੈ।

3.10 ਕਥਿ ਕਥਿ ਕਥੀ, ਕੋਟੀ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ॥

ਕਥਿ = ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਕਹਿ ਕੇ, ਦੱਸ ਕੇ

ਕਥੀ= ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ

ਕੋਟੀ = ਕ੍ਰੋੜਾਂ, ਬੇਅੰਤ, ਅਨੇਕਾਂ

ਅਰਥ:- ਬੇਅੰਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਬੇਅੰਤ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਰਨਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸਿਸ ਕੀਤੀ ਹੈ। (ਭਾਵ:- ਕੋਸ਼ਿਸ ਹੀ ਕਰ ਸਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀ ਪਾ ਸਕੇ)

3.11 ਦੇਦਾ ਦੇ, ਲੈਦੇ ਥਕਿ ਪਾਹਿ॥

ਦੇਦਾ = ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ

ਦੇ(ਹ) = ਦੇ ਰਿਹਾ

ਲੈਦੇ = ਲੈ ਲੈ ਕੇ

ਥਕਿ = ਥਕ ਜਾਣਾ

ਅਰਥ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਦਾਤਾਂ) ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, (ਅਸੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਦਾਤਾਂ) ਲੈਂਦੇ ਥਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

3.12 ਜੁਗਾ ਜੁਗੰਤਰਿ, ਖਾਹੀ ਖਾਹਿ॥

ਜੁਗਾ = ਹਰ ਜੁੱਗ

ਜੁਗੰਤਰਿ = (ਜੁਗ + ਅੰਤਰਿ) = ਜੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜੁਗਾਂ ਵਿਚਿ
ਖਾਹੀ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਆ ਖਾਣਾ

ਖਾਹਿ = ਖਾਦੇਂ ਹਨ

ਅਰਥ:- ਜੀਵ ਜੁਗਾਂ-ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ (ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੀ), ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਿਤਾ ਖਾਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

3.13 ਹੁਕਮੀ ਹੁਕਮੁ, ਚਲਾਏ ਰਾਹੁ॥
(ਇਸ ਰਾਹੁ ਨੂੰ ਰਾਹ ਪੜਨਾ ਹੈ)

ਹੁਕਮੀ = ਹੁਕਮ ਕਰਣ ਵਾਲਾ (ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ)

ਹੁਕਮੁ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੁਕਮ, ਨੀਯਮ, ਕਾਨੂੰਨ
ਚਲਾਏ = ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੋਰਦਾ ਹੈ

ਰਾਹੁ = ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਸਤਾ

ਅਰਥ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੁਕਮ (ਨਿਯਮ, ਕਾਨੂਨ) ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਸਤਾ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

3.14 ਨਾਨਕ, ਵਿਗਸੈ ਵੇਪਰਵਾਹੁ ॥੩॥

(ਇਸ ਵੇਪਰਵਾਹੁ ਨੂੰ ਵੇਪਰਵਾਹ ਪੜਨਾ ਹੈ)

ਵਿਗਸੈ = ਪ੍ਰਸੰਨ, ਵਿਗਸ ਰਿਹਾ, ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ
ਵੇਪਰਵਾਹੁ = ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ), ਬੇਫਿਕਰ, ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ

ਅਰਥ:- ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨਾ! ਉਹ ਵੇਪ੍ਰਵਾਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਥਾਂਈ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪਉੜੀ 4

ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਸੱਚੁ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਦ ਖਾਲਾਸੀ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ।

4.1 ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ, ਸਾਚੁ ਨਾਇ, ਭਾਖਿਆ ਭਾਉ ਅਪਾਰੁ॥

ਸਾਚਾ = ਸਦਾ ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਟੱਲ, ਸਦੀਵੀ
ਸਾਹਿਬੁ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਮਾਲਕ, (ਰੱਬ ਦਾ ਇਕ ਨਾਮ)
ਨਾਇ = ਨਾਮ, ਨਾਉਂ, ਨਿਆਇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਿਯਮ
ਭਾਖਿਆ = ਬੋਲੀ, ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸ਼ਬਦ (ਪਿਆਰ ਵਾਲਾ ਸਬਦ)
ਭਾਉ = ਪਿਆਰ, ਪ੍ਰੇਮ

ਅਪਾਰੁ = ਬੇਅੰਤ, ਹੱਦੋਂ ਬਾਹਰ

ਅਰਥ ਪਹਿਲਾ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ (ਨਾਇ) ਭੀ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਹੈ।
ਅਰਥ ਦੂਸਰਾ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦਾ ਨਿਆਇ (ਨਿਯਮ) ਵੀ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਇਸ ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ, ਤਾਂ ਪੰਕਤੀ 4.5 ਤੋ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਨਾਇ’ ਦਾ ਅਰਥ ਨਾਮ ਢੁਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੱਚ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਧਾਰਨਾ (ਵਿਚਾਰਨਾ) ਹੈ।

4.2 ਆਖਹਿ, ਮੰਗਹਿ, ਦੇਹਿ ਦੇਹਿ, ਦਾਤਿ ਕਰੇ ਦਾਤਾਰੁ॥

ਆਖਹਿ = ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ, ਆਖਣਾ

ਮੰਗਹਿ = ਲੋਕ ਮੰਗਦੇ ਹਨ
ਦੇਹਿ ਦੇਹਿ = ਹੋਰ ਦੇਹ, ਇਹ ਦੇਹ

ਦਾਤਿ = ਦਾਤਾਂ, ਬਖਸ਼ਸ਼ਾ, ਰਹਿਮਤਾਂ
ਕਰੇ = ਦੇ ਦੇਣੀ, ਮਿਲਣੀ

ਦਾਤਾਰੁ = ਦਾਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ (ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ)

ਅਰਥ:- ਅਸੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦਾਤ ਦੇਹ, ਉਹ ਦਾਤ ਦੇਹ, ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਾਨੂੰ ਦਾਤਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। (ਘਰ, ਪੈਸਾ, ਇੱਜਤ, ਇਨਸਾਫ, ਰਹਿਮਤ ਆਦਿ.. ਕੁਝ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਨਾਮ, ਭਜਨ, ਬੰਦਗੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕੂੜ ਦੇ ਪਰਦੇ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਣ)
1.5 ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ? ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ?॥

ਠਹਰੋ! ਅਤੇ ਸੋਚੋ:- ਤੁਸੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕੋਲੋਂ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹੋ?

4.3 ਫੇਰਿ ਕਿ ਅਗੈ ਰਖੀਐ? ਜਿਤੁ ਦਿਸੈ ਦਰਬਾਰੁ॥

ਫੇਰਿ = ਵਾਪਸ, ਮੁੜ ਕੇ

ਅਗੈ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ
ਜਿਤੁ = ਜਿਸ ਨਾਲ

ਦਿਸੈ = ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਏ
ਦਰਬਾਰੁ = ਦੁਆਰ, ਘਰ, ਕਚਹਿਰੀ, ਦਰਵਾਜਾ

ਅਰਥ:- ਹੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ (ਤੁਹਾਡੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਦਾਤ ਵਿੱਚੋਂ) ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਭੇਟ ਕਰਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਬਾਰ ਦਿਸਣ ਲਗ ਪਏ?

4.4 ਮੁਹੌ ਕਿ ਬੋਲਣੁ ਬੋਲੀਐ? ਜਿਤੁ ਸੁਣਿ ਧਰੇ ਪਿਆਰੁ॥

ਮੁਹੌ = ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੂਹ ਵਿੱਚੋਂ

ਬੋਲਣੁ = ਬੋਲ, ਬਚਣ, ਵਾਕ

ਜਿਤੁ= ਜਿਸ ਨੂੰ

ਸੁਣਿ = ਸੁਣ ਕੇ

ਅਰਥ:- ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਕਿਹੜੇ ਬਚਨ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੱਢਾ? ਕੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਾ? ਕੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂ? ਕਿ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ?

4.5 ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ, ਸਚੁ ਨਾਉ, ਵਡਿਆਈ ਵੀਚਾਰੁ॥

ਅੰਮ੍ਰਿਤ (ਅ + ਮ੍ਰਿਤ) = ਨਾ ਮਰਣ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਵਕਤ, ਸਦਾ ਹੀ

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ = ਸਾਂਤਿ ਮਨ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਮਾ, ਸੁਬਹ ( ਤੜਕੇ, 3-6 ਵਜੇ) ਦਾ ਸਮਾਂ
ਸਚੁ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਸਾਹਿਬ

ਨਾਉ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ, ਨਾਉਂ

ਵਡਿਆਈ = ਸਿਫਤ, ਸਲਾਹ

ਦੋ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ:- ਆਤਮਿਕ ਬਲ (Empowerment) ਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ (Soulful)

ਅਰਥ ਰੂਹਾਨੀਅਤ (Soulful):-ਹੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਮਨਾਂ! ਹਰ ਵਕਤ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰ। ਜਦ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਹੀ ਤੂੰ ਅਮਰ ਰਹੇਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰੇਂਗਾ।

ਅਰਥ (ਆਤਮਿਕ ਬਲ):- ਹੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਮਨਾਂ! ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਉਠ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ।

ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਸਾਇਦ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਿਆਲ ਆਵੇ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:-

ੴ, ਸਤਿਨਾਮ, ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ, ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰ, ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ, ਅਜੂਨੀ, ਸੈਭੰ, ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥

ਅਰਥ:- ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੰਤਰ ਹੈ।

6.3 ਮਤਿ ਵਿਚਿ, ਰਤਨ ਜਵਾਹਰ ਮਾਣਿਕ, ਜੇ ਇਕ, ਗੁਰ ਕੀ ਸਿਖ ਸੁਣੀ॥

ਅਰਥ:-ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਅਨਮੋਲ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਜੋ ਜਾਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇਕ ਗੱਲ ਹੀ ਪੱਲੇ ਬੰਨ ਲਈ।

7.6 ਨਾਨਕ, ਨਿਰਗੁਣਿ ਗੁਣੁ ਕਰੇ, ਗੁਣਵੰਤਿਆ ਗੁਣੁ ਦੇ॥

ਅਰਥ:- ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨਾਂ! ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਿਰਗੁਣੀ ਤੇ ਗੁਣਵੰਤੇ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

26.1 ਅਮੁਲ ਗੁਣ, ਅਮੁਲ ਵਾਪਾਰ ॥

ਅਰਥ:- ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਅਮੋਲਕ ਹਨ, ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਾਪਾਰ ਭੀ ਅਮੋਲਕ ਹੈ।

37.11 ਸਚ ਖੰਡਿ, ਵਸੈ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ॥

ਅਰਥ:- ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਪੰਜਵੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਵਾਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਵਸਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਾਹਰ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਗੁਣ ਭੀ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੇ।

4.6 ਕਰਮੀ ਆਵੈ ਕਪੜਾ, ਨਦਰੀ ਮੋਖੁ ਦੁਆਰੁ॥

ਕਰਮੀ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ, ਰਹਿਮਤ ਨਾਲ, ਸਚੁ ਨਾਉ ਜਪਣ ਦੇ ਕਰਮਾ ਨਾਲ
ਕਪੜਾ = ਸਿਫਤ ਸਲਾਹਿ ਦਾ ਕਪੜਾ

ਨਦਰੀ = ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ
ਮੋਖੁ = ਮੁਕਤੀ, ਕੂੜ ਤੋਂ ਖਾਲਾਸੀ

ਦੁਆਰੁ = ਦਰਵਾਜ਼ਾ

ਅਰਥ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚਿ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ, ਨਾਮ ਜਪਣ, ਵਡਿਆਈ ਵੀਚਾਰੁ (4.5 ਅਨੁਸਾਰ) ਕਰਨ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ (ਕੂੜ ਤੋਂ ਖਾਲਾਸੀ ਦੇ ਬਾਅਦ) ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

4.7 ਨਾਨਕ, ਏਵੈ ਜਾਣੀਐ, ਸਭੁ ਆਪੇ ਸਚਿਆਰੁ॥੪॥

ਏਵੈ = ਇੰਜ, ਇੱਦਾ, ਇਹ

ਜਾਣੀਐ = ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਸਭੁ = ਸਭ ਕੁਝ

ਸਚਿਆਰੁ = ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ

ਅਰਥ:- ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨਾਂ! ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ (ਕਿਨਕਾ-ਕਿਨਕਾ, ਰੋਮ-ਰੋਮ) ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਪਉੜੀ 5

ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਿ ਓਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵਿਸਰ (ਭੁੱਲ) ਨਾ ਜਾਵੇ।

ਥਾਪਿਆ = ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ, ਬਣਾਉਣਾ, ਨੀਹ ਰਖਣਾ

ਕੀਤਾ = ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਬਣਾਉਣਾ, ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ

ਅਰਥ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸੀ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾ (ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚਿ), ਅਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾ।

ਇਹ ਪੰਕਤੀ “ਥਾਪਿਆ ਨ ਜਾਇ” ਮੂਰਤੀ (ਫੋਟੋ ਜਾਂ ਬੁੱਤ) ਪੂਜਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ “ਕੀਤਾ ਨ ਹੋਇ” ਉਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ।

ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੋ:-

• ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ, ਈਸਾ ਮਸੀਹ, ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇ ਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਤੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇ ਸਕਣ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਮਤਾ ਦੇ ਲੜ ਲਾ ਸਕਣ।

• ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪੈਗੰਬਰ ਨਹੀ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਮਜਹਬ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਭ ਮਜਹਬ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਜੋ ਕਿ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋ ਕਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬਣੇ ਹਨ।

• ਕਿਸੇ ਪੈਗੰਬਰ ਨੇ, ਕਿਸੇ ਰੱਬੀ ਰੂਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨਹੀ ਕਿਹਾ। ਹਾਂ ਉਸ ਸਮੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਪਿਆਰ ਵਾਲੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਬੀ ਰੂਪ ਦੇਖ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਜਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਓਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਧਰਮ ਹੇਤ ਪੈਸਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਉਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਆਪਣਾ ਘਰ ਭਰ ਸਕਣ।

ਧਰਮ ਇੱਕੋ ਹੈ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੈ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹੋਏ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ।
ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਹਿ ਸ੍ਰੇਸਟ ਧਰਮੁ ॥ ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ ॥ (ਅੰਗ 226)

ਜੋ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕਿਥੇ ਹੈ?

ਇਹ ਪੰਗਤੀ (5.1) ਜਵਾਬ ਹੈ ਕਿ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਥਾਈਂ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਾਂ (ਮੰਦਰ, ਮਸਜਦ, ਗੁਰੁਦੁਆਰੇ) ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਕਮੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲ ਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ

ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਇਆ ਕਿੱਥੋਂ?

ਜਆਬ ਹੈ:- (5.2)

5.2 ਆਪੇ ਆਪਿ, ਨਿਰੰਜਨੁ ਸੋਇ॥

ਆਪੇ ਆਪਿ = ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ

ਸੋਇ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ
ਨਿਰੰਜਨੁ (ਨਿਰ+ਅੰਜਨ) = ਕਾਲਖ (ਵਿਕਾਰ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਹਰ

ਅਰਥ:- ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।

5.3 ਜਿਨਿ ਸੇਵਿਆ, ਤਿਨਿ ਪਾਇਆ ਮਾਨੁ॥

ਜਿਨਿ = ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ

ਸੇਵਿਆ =ਸਿਮਰਿਆ, ਯਾਦ ਕੀਤਾ

ਤਿਨਿ = ਓਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ

ਮਾਨੁ = ਰਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚਿ ਆਦਰ, ਮਾਣ, ਸਤਿਕਾਰ

ਅਰਥ:- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਓਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਓਸ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚਿ ਆਦਰ, ਮਾਣ, ਸਤਿਕਾਰ, ਵਡਿਆਈਆਂ ਪਾ ਲਈਆਂ ਹਨ।

5.4 ਨਾਨਕ, ਗਾਵੀਐ ਗੁਣੀ ਨਿਧਾਨੁ॥
(ਇਥੇ ਨਾਨਕ ਕਹਿਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਥੋੜਾ ਰੁਕੋ)

ਗਾਵੀਐ = ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣਾ, ਸਿਫਤ-ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ, ਸਿਮਰਨਾ, ਯਾਦ ਕਰਨਾ

ਗੁਣੀ = ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ

ਨਿਧਾਨੁ = ਖਜਾਨਾ, ਭੰਡਾਰਾ

ਅਰਥ:- ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨਾ! ਉਸ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਿਮਰ, ਸਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ।

ਭਾਵ:- ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆ ਭਾਵਨਾਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆ ਪੰਕਤੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਕਰ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਰ ਭਾਵਨਾਮਾ ਦੇ ਸਬਦ ਮੌਜੂਦ ਹਨ । ਖੁਸੀ ਵਾਲੇ, ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੇ, ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੇ, ਮੁਆਫੀ ਵਾਲੇ, ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ, ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਆਦਿ..

5.5 ਗਾਵੀਐ, ਸੁਣੀਐ, ਮਨਿ ਰਖੀਐ ਭਾਉ॥

ਗਾਵੀਐ = ਗਾਉਣਾ, ਸਿਫਤ-ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ, ਸਿਮਰਨਾ, ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪੜਨਾ

ਸੁਣੀਐ = ਸਮਝ ਲੈਣਾ, ਸੁਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਉਣਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ
ਮਨਿ = ਸੁਰਤ, ਦਿਮਾਗ, ਚਿਤ ਵਿੱਚ, ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਸੋਚ ਵਿੱਚ

ਭਾਉ = ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾ, ਮੰਨਣਾ, ਵਸਾ ਲੈਣਾ

ਅਰਥ:- ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਓ ਆਪਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਇਨ ਕਰੀਐ, ਸਮਝੀਏ, ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਸਾਈਏ।

5.5 ਗਾਵੀਐ, ਸੁਣੀਐ, ਮਨਿ ਰਖੀਐ ਭਾਉ॥

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜ ਦੱਸੇ ਹਨ।

1) ਗਾਉਣਾ = ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪੜਨਾ, ਅਤੇ ਗੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ

2) ਸੁਣਨਾ = ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਸਮਾਉਣਾ

3) ਮੰਨਣਾ = ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਲ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾ ਲੈਣੀ, ਭਾਵ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲੈਣੀ

ਜਪਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ (ਪਉੜੀ 3), ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ (ਪਉੜੀ 8-11) ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ (ਪਉੜੀ 12- 15)।

ਸੁਝਾਅ:- ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਕ ਤੁਸੀ 5 ਕੁ ਵਾਰ ਗਾ ਲਵੋ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਠਹਿਰਾਓ ਬਣੇਗਾ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਮਾਹਾਰਾਜ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:- ਕਿ ਲੋਕ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਤੋ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਭਗਤ ਨਹੀ ਹੈ:-
ਮਨਿ ਨਹੀ ਪ੍ਰੀਤਿ, ਮੁਖਹੁ ਗੰਢ ਲਾਵਤ॥ (ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ –ਮਃ ੫)

ਸਵਾਲ:- ਜਿਹੜੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਣੀ ਕਿਉਂ ਪੜ੍ਹੀਏ? ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਕੀ ਮਿਲੇਗਾ?

ਜਵਾਬ:- ਜੇ ਅਸੀਂ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਾਂਗੇ ਨਹੀ, ਫੇਰ ਸਮਝਾਗੇ ਕਿੱਦਾਂ? ਜਦ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੇ, ਤਦ ਆਨੰਦ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰ ਬਣ ਆਵੇਗਾ। ਜਦੋ ਪਿਆਰ ਬਣ ਆਇਆ, ਫੇਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਓਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁਖ-ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਮਨ ਖੁਸੀਆਂ ਖੇੜਿਆਂ, ਤੇ ਸੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ।

5.5 ਗਾਵੀਐ, ਸੁਣੀਐ, ਮਨਿ ਰਖੀਐ ਭਾਉ॥

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜ ਦੱਸੇ ਹਨ।

1) ਗਾਉਣਾ = ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪੜਨਾ, ਅਤੇ ਗੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ

2) ਸੁਣਨਾ = ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਸਮਾਉਣਾ

3) ਮੰਨਣਾ = ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਲ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾ ਲੈਣੀ, ਭਾਵ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲੈਣੀ

ਜਪਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ (ਪਉੜੀ 3), ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ (ਪਉੜੀ 8-11) ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ (ਪਉੜੀ 12- 15)।

ਸੁਝਾਅ:- ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਕ ਤੁਸੀ 5 ਕੁ ਵਾਰ ਗਾ ਲਵੋ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਠਹਿਰਾਓ ਬਣੇਗਾ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਮਾਹਾਰਾਜ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:- ਕਿ ਲੋਕ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਤੋ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਭਗਤ ਨਹੀ ਹੈ:-
ਮਨਿ ਨਹੀ ਪ੍ਰੀਤਿ, ਮੁਖਹੁ ਗੰਢ ਲਾਵਤ॥ (ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ –ਮਃ ੫)

ਸਵਾਲ:- ਜਿਹੜੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਣੀ ਕਿਉਂ ਪੜ੍ਹੀਏ? ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਕੀ ਮਿਲੇਗਾ?

ਜਵਾਬ:- ਜੇ ਅਸੀਂ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਾਂਗੇ ਨਹੀ, ਫੇਰ ਸਮਝਾਗੇ ਕਿੱਦਾਂ? ਜਦ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੇ, ਤਦ ਆਨੰਦ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰ ਬਣ ਆਵੇਗਾ। ਜਦੋ ਪਿਆਰ ਬਣ ਆਇਆ, ਫੇਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਓਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁਖ-ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਮਨ ਖੁਸੀਆਂ ਖੇੜਿਆਂ, ਤੇ ਸੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ।

5.6 ਦੁਖੁ ਪਰਹਰਿ, ਸੁਖੁ ਘਰਿ ਲੈ ਜਾਇ॥

ਦੁਖੁ = ਮਨ ਦੇ ਰੋਗ, ਦਰਦ, ਕਸ਼ਟ, ਮਨ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ

ਪਰਹਰਿ = ਹਰਾ ਦੇਣਾ, ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ, ਜਿੱਤ ਲੈਣਾ

ਸੁਖੁ = ਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਤੀ

ਘਰਿ = ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਮਨ ਵਿਚ, ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ

ਅਰਥ:- ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ, ਸੁਣਦੇ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।

5.7 ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਦੰ, ਗੁਰਮੁਖਿ ਵੇਦੰ, ਗੁਰਮੁਖਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਈ॥

ਗੁਰਮੁਖਿ (ਗੁਰ+ਮੁਖਿ) = ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਰੂ ਵਲ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਵਾਲਾ

ਨਾਦੰ = ਨਾਦ, ਸੁਰ, ਤਾਲ, ਧੁਨੀ, ਆਵਾਜ, ਸਬਦ, ਨਾਮ, ਸਿਮਰਨ
ਵੇਦੰ = ਵੇਦ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਗਿਆਨ, ਇਲਮ

ਰਹਿਆ ਸਮਾਈ = ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ

ਅਰਥ:- ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਬਦ (ਨਾਦ) ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਗੁਰੁ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਰੱਬ, ਪ੍ਰਮੇਸ਼੍ਵਰ, ਅੱਲ੍ਹਾ, ਗੁਰੂ

ਈਸਰੁ = ਸਿਵ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ

ਗੋਰਖੁ = ਵਿਸ਼ਨੂੰ , ਜੋਗ ਮਤ ਦਾ ਬਾਨੀ ਗੋਰਖ

ਬਰਮਾ = ਬ੍ਰਹਮਾ

ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਈ = ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਤਾ (ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ)

ਮਾਈ = ਮਾਤਾਵਾਂ (ਦੁਰਗਾ, ਕਾਲੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਆਦਿ)

ਅਰਥ:- ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਾਰਬਤੀ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਤਾਮਾ ਹੀ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ (ਦੁਰਗਾ, ਕਾਲੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਆਦਿ) ਹੈ।

5.8 ਗੁਰੁ ਈਸਰੁ, ਗੁਰੁ ਗੋਰਖੁ, ਬਰਮਾ ਗੁਰੁ, ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਈ॥

ਨੋਟ:- ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਪੜਨ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਹਨ:-

1. ਗੁਰੁ ਈਸਰੁ, ਗੁਰੁ ਗੋਰਖੁ, ਬਰਮਾ ਗੁਰੁ, ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਈ॥

1. ਗੁਰੁ ਈਸਰੁ, ਗੁਰੁ ਗੋਰਖੁ ਬਰਮਾ, ਗੁਰੁ ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਈ॥

‘ਗੁਰੁ’ ਸਬਦ ਇਥੇ ਦਿਹਲੀ ਦੀਪਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਗੁਰੁ ਸਬਦ ਬਰਮਾ ਨਾਲ ਵੀ ਆਉਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਈ ਨਾਲ ਵੀ। ਦੂਸਰੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਗੁਰੁ ਸਬਦ ਦੋ ਵਾਰੀ ਦਿਹਲੀ ਦੀਪਕ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਆਮ ਹੈ।

ਦਿਹਲੀ ਦੀਪਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦਿਹਲੀ ਦਾ ਦੀਵਾ । ਜੋ ਕਿ ਦਰਵਾਜੇ ਦੀ ਦਿਹਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਹਾਰਨ:-
ਪਾਤਾਲਾ ਪਾਤਾਲ ਲਖ, ਆਗਾਸਾ ਆਗਾਸ॥ (22.1) (ਲਖ ਸਬਦ ਇਥੇ ਦਿਹਲੀ ਦੀਪਕ ਹੈ)

ਬੇਨਤੀ:- ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਾ ਲੜੀਏ ,ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਉਚਾਰਨ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਹਿਤ ਸਹੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਨਹੀ। ਦੋਵਾਂ ਉਚਾਰਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਇਕੋ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋ ਤੁਸੀ ਆਪਣੀ ਰੋਜਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਜੁੜ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਅਰਥ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ, ਉਹੀ ਉਚਾਰਨ ਤੁਸੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਮਨੋਰਥ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਂਤੀ ਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਕਿ ਇਹ ਬੈਂਹਸ ਕਰਨ ਦਾ, ਜਾਂ ਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ, ਕਿ ਮੇਰਾ ਦੱਸਿਆ ਉਚਾਰਨ ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।

5.8 ਗੁਰੁ ਈਸਰੁ, ਗੁਰੁ ਗੋਰਖੁ, ਬਰਮਾ ਗੁਰੁ, ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਈ॥

ਨੋਟ:- ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਪੜਨ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਹਨ:-

1. ਗੁਰੁ ਈਸਰੁ, ਗੁਰੁ ਗੋਰਖੁ, ਬਰਮਾ ਗੁਰੁ, ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਈ॥

1. ਗੁਰੁ ਈਸਰੁ, ਗੁਰੁ ਗੋਰਖੁ ਬਰਮਾ, ਗੁਰੁ ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਈ॥

‘ਗੁਰੁ’ ਸਬਦ ਇਥੇ ਦਿਹਲੀ ਦੀਪਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਗੁਰੁ ਸਬਦ ਬਰਮਾ ਨਾਲ ਵੀ ਆਉਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਈ ਨਾਲ ਵੀ। ਦੂਸਰੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਗੁਰੁ ਸਬਦ ਦੋ ਵਾਰੀ ਦਿਹਲੀ ਦੀਪਕ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਆਮ ਹੈ।

ਦਿਹਲੀ ਦੀਪਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦਿਹਲੀ ਦਾ ਦੀਵਾ । ਜੋ ਕਿ ਦਰਵਾਜੇ ਦੀ ਦਿਹਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਹਾਰਨ:-
ਪਾਤਾਲਾ ਪਾਤਾਲ ਲਖ, ਆਗਾਸਾ ਆਗਾਸ॥ (22.1) (ਲਖ ਸਬਦ ਇਥੇ ਦਿਹਲੀ ਦੀਪਕ ਹੈ)

ਬੇਨਤੀ:- ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਾ ਲੜੀਏ ,ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਉਚਾਰਨ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਹਿਤ ਸਹੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਨਹੀ। ਦੋਵਾਂ ਉਚਾਰਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਇਕੋ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋ ਤੁਸੀ ਆਪਣੀ ਰੋਜਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਜੁੜ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਅਰਥ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ, ਉਹੀ ਉਚਾਰਨ ਤੁਸੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਮਨੋਰਥ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਂਤੀ ਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਕਿ ਇਹ ਬੈਂਹਸ ਕਰਨ ਦਾ, ਜਾਂ ਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ, ਕਿ ਮੇਰਾ ਦੱਸਿਆ ਉਚਾਰਨ ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।

5.9 ਜੇ ਹਉ ਜਾਣਾ, ਆਖਾ ਨਾਹੀ, ਕਹਣਾ ਕਥਨੁ ਨ ਜਾਈ॥

ਹਉ = ਮੈਂ, ਮੈਨੂੰ

ਜਾਣਾ = ਸਮਝ ਪੈਣੀ, ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ

ਆਖਾ = ਕਹਿਣਾ, ਦੱਸਣਾ, ਕਥਨ ਕਰਨਾ

ਕਥਨੁ = ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ, ਦੱਸਣਾ

ਅਰਥ:- ਜੇ ਮੈਂ (ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ) ਸਮਝ ਭੀ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਬੋਲ ਕੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਦੇ ਹੁਕਮ, ਗੁਣਾਂ, ਨਿਯਮ) ਨੂੰ ਕਥਨ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

5.10 ਗੁਰਾ, ਇਕ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ॥

ਗੁਰਾ = ਗੁਰੂ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ

ਇਕ ਦੇਹਿ= ਇਕ ਗੱਲ, ਮੱਤ, ਸਮਝ

ਬੁਝਾਈ = ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ, ਪੱਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ, ਭੇਦ ਪਾ ਦੇਣਾ

ਅਰਥ:- ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਅਹਿਮ, ਖਾਸ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਸਵਾਲ:- ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਸਿਖ ਹੈ? ਉਹ ਕੇਹੜੀ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ ਹੈ?

5.11 ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ, ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ ॥੫॥

ਸਭਨਾ = ਸਾਰਿਆ ਦਾ, ਸਭ ਦਾ

ਜੀਆ = ਜੀਵਾਂ-ਜੰਤੂਆ ਦਾ, ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ

ਇਕੁ ਦਾਤਾ = ਇਕੋ ਇਕੁ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ

ਵਿਸਰਿ = ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ, ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ

ਅਰਥ:- ਹੇ ਮੇਰੇ ਨਾਨਕ ਜੀ (ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨਾਂ), ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਰਿਜਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਇਕੁ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਦਾਤਾਰ) ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਭੁੱਲ (ਵਿਸਰ) ਨਾ ਜਾਏ।

ਪਉੜੀ 6

ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ (ਯਾਦ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

6.1 ਤੀਰਥਿ ਨਾਵਾ, ਜੇ ਤਿਸੁ ਭਾਵਾ, ਵਿਣੁ ਭਾਣੇ, ਕਿ ਨਾਇ ਕਰੀ?॥

ਤੀਰਥ:- ਪਵਿਤ੍ਰ ਅਸਥਾਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ

ਨਾਵਾ = ਇਸਨਾਨ ਕਰਾਂ

ਤਿਸੁ = ਤੈਨੂੰ (ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ)

ਭਾਵਾ = ਭਾਉਂਦਾ, ਚੰਗੇ ਲੱਗੇ

ਅਰਥ:- ਹੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੀਰਥ ਉਪਰ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਾਂ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਜੇਕਰ ਤੈਨੂੰ ਵਧੀਆ ਹੀ ਨੀ ਲੱਗਾ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਤੀਰਥਿ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨਹਾਉਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਹੈ?

ਤੀਰਥ ਕੀ ਹੈ?

ਤੀਰਥ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਲੋਕ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਥਾਂ (ਤੀਰਥ) ਮੰਨ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਕਈਆ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ (ਹੱਥ ਲਾਉਣ) ਮਾਤ੍ਰ ਤੋਂ ਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀ ਮੰਨਦੀ।

ਗੁਰਮਤਿ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਅਨੁਸਾਰ, ਧਰਮ ਦੀ ਸਿਖ੍ਯਾ ਲਈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਲਾਭ ਲੈਣ ਲਈ, ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਣਾ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਪਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਮੁਕਤਿ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਭੀ ਇਹ ਗੱਲ ਹੀ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿ ਤੀਰਥੁ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਨਹਾਉਣਾ ਹੈ:-
ਤੀਰਥਿ ਨਾਵਣ ਜਾਉ, ਤੀਰਥੁ ਨਾਮੁ ਹੈ॥
ਤੀਰਥੁ ਸਬਦ ਬੀਚਾਰੁ, ਅੰਤਰਿ ਗਿਆਨੁ ਹੈ॥ (ਅੰਗ:- 687)

ਅਰਥ:- ਮੈ ਭੀ ਤੀਰਥ ਨਹਾਉਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੀਚਾਰਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਆਤਮਿਕ (ਮਨ ਅੰਦਰ) ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁ ਮੰਦਰੁ, ਤਨੁ ਵੇਸ ਕਲੰਦਰੁ, ਘਟ ਹੀ, ਤੀਰਥਿ ਨਾਵਾ॥ (ਅੰਗ:- 795)

ਅਰਥ:- ਮੇਰਾ ਮਨ (ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ) ਮੰਦਰ (ਬਣ ਗਿਆ) ਹੈ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ (ਭਾਵ, ਮੇਰਾ ਹਰੇਕ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰਾ ਮੰਦਰ ਦੀ ਜਾਤ੍ਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਰਮਤਾ ਸਾਧੂ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ (ਭਾਵ, ਮੇਰੇ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੇ ਬਾਹਰ ਭਟਕਣ ਦੇ ਥਾਂ ਅੰਦਰ-ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਲ ਪਰਤ ਪਏ ਹਨ), ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਿਰਦੇ-ਤੀਰਥ ਉਤੇ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਨਾਵਣ ਚਲੇ ਤੀਰਥੀ, ਮਨਿ ਖੋਟੈ ਤਨਿ ਚੋਰ॥
ਇਕੁ ਭਾਉ ਲਥੀ ਨਾਤਿਆ, ਦੁਇ ਭਾ ਚੜੀਅਸੁ ਹੋਰ॥ (ਅੰਗ 789)

ਅਰਥ:- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂ ਕੇ ਨਹਾਉਣ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਤਾਂ ਹੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਮਨ ਸਾਫ ਹੋਵੇ, ਨਿਰਮਲ ਹੋਵੇ, ਨਹੀ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂ ਕੇ ਹੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਹੀ ਚੜਦੀ ਹੈ। ਓਹ ਕਿਵੇਂ ਚੜਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂ ਕੇ ਓਥੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਾਂ ਚੋਰੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਬੁਰਾ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਬੁਰਾ ਤੱਕਦੇ ਹਾਂ, ਆਦਿ….।

6.2 ਜੇਤੀ ਸਿਰਠਿ ਉਪਾਈ ਵੇਖਾ, ਵਿਣੁ ਕਰਮਾ, ਕਿ ਮਿਲੈ ਲਈ?॥

ਜੇਤੀ = ਜਿੰਨੀ ਵੀ

ਸਿਰਠਿ = ਦੁਨੀਆ, ਸ੍ਰਿਸਟੀ

ਉਪਾਈ = ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਬਣਾਈ,ਰਚੀ

ਕਰਮਾ = ਰਹਿਮਤ, ਮਿਹਰ

ਅਰਥ:- ਹੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਜਿਨੀ ਵੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀ ਮਿਲਦਾ। ਤੇਰੀ ਰਹਿਮਤ ਤੋ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੱਸੋ?

6.3 ਮਤਿ ਵਿਚਿ ਰਤਨ, ਜਵਾਹਰ ਮਾਣਿਕ, ਜੇ ਇਕ, ਗੁਰ ਕੀ ਸਿਖ ਸੁਣੀ॥

ਮਤਿ = ਬੁੱਧੀ, ਦਿਮਾਗ

ਰਤਨ = ਅਮੋਲਕ ਵਸਤੂ (ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਾ ਹੋਵੇ)

ਜਵਾਹਰ (ਜੌਹਰ ਦਾ ਬਹੁ ਬਚਨ) = ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰ
ਮਾਣਿਕ = ਹੀਰਾ, ਮੋਤੀ

ਸਿਖ = ਸਿਖਿਆ

ਸੁਣੀ = ਸਮਝੀ (ਪਉੜੀ 8,9,10,11)

ਅਰਥ:- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇਕ ਸਿਖਿਆ ਨੂੰ ਪੱਲੇ ਬੰਨ ਲਈਅੇ, ਫੇਰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਰਤਨ, ਜਵਾਹਰ, ਮੋਤੀਆ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵ:- ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਅਨਮੋਲ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਜੋ ਜਾਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀ ਹੁੰਦਾ।

ਰਤਨ ਕੀ ਹਨ?

ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਸੇਸ਼ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ , ਪਰ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਰਤਨ, ਜੋ ਖੀਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਰਿੜਕਣ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ‘ਬਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ’ (ਬਾਲ-ਕਾਂਡ), ‘ਭਾਗਵਤ-ਪੁਰਾਣ’ (ਅੱਠਵਾਂ ਸਕੰਧ) ਅਤੇ ‘ਮਹਾਭਾਰਤ’ (ਆਦਿ-ਪਰਵ) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਯੁਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੈਂਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਰਿੜਕਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਰਿੜਕਣ ਲਈ ਨੇਤਰਾ (ਰੱਸਾ), ਮੰਦਰਾਚਲ (ਪਰਬਤ) ਨੂੰ ਮਧਾਣੀ ਅਤੇ ਕੱਛਪ (ਕੱਛੂ ਕੁੰਮਾ) ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰਿੜਕਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਕੱਛੂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਰੂਪ ਹੈ। ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਪੂਛ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਕੜਿਆ। ਰਿੜਕਣ ਦੌਰਾਨ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਨਿਕਲੀ ਜਿਸ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਉਤੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭੀ ਪਿਆ।

ਵਖ ਵਖ ਆਖਿਆਨਾਂ ਵਿਚ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਰਿੜਕਣ ਦੌਰਾਨ ਨਿਕਲੇ ਰਤਨ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 14 ਹੈ :-

1. ਸ਼੍ਰਵਾ ਘੋੜਾ = ਜਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਤਾਜਾ ਘੌੜਾ

2. ਕਾਮਧੇਨੁ = ਮਨ ਇਛਤ ਪਦਾਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਵਰਗਾਂ ਦੀ ਗਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ

3. ਕਲਪ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ = ਮਨੋਕਾਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਵਰਗ ਦਾ ਇਕ ਬਿਰਛ

4. ਰੰਭਾ ਅਪਸਰਾ = ਸਵਰਗ ਦੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਪਰੀ, ਜਿਸਨੇ ਰਾਵਨ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ

5. ਲਕਸ਼ਮੀ = ਕਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਧਨ ਸੰਪਤਾ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਇੰਦਿਰਾ ਹੈ ਤੇ ਹਥ ਵਿਚ ਕਮਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ

6. ਅਮ੍ਰਿਤ = ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀ ਹੁੰਦੀ (ਜਲ, ਦੁੱਧ)

7. ਸ਼ਰਾਬ (ਸੁਰਾ) = ਨਸ਼ੀਲੀ ਚੀਜ

8. ਚੰਦ੍ਰਮਾ = ਚੰਦ, ਚੰਨ (ਅਰਧ ਚੰਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਲਾਇਆ)

9. ਧਨ੍ਵੰਤਰਿ = ਦੇਵਤਿਆ ਦਾ ਵੈਦਯ ਗ੍ਰੰਥ (14 ਗ੍ਰੰਥਾ ਵਿੱਚੋ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥ)

10. ਪਾਂਚਜਨਯ ਸ਼ੰਖ = ਪੰਚ ਜਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸ਼ੰਖ

11. ਕੌਸਤੁਭ ਮਣਿ = ਕੁਸਤੁਭ (ਸਮੁੰਦਰ) ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਇਕ ਮਨੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਲੇ ਪਹਿਰਦਾ ਹੈ

12. ਸਾਰੰਗ ਧਨੁਖ = ਸਿੰਗਾ ਤੋ ਬਣਿਆ ਧਨੁੱਖ (ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਧਨੁੱਖ)

13. ਐਰਾਵਤ ਹਾਥੀ = ਇਰਾਵਾਨ (ਸਮੁੰਦਰ) ਤੋ ਨਿਕਲਿਆ ਹਾਥੀ, ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦਾ- ਚਾਰ ਦੰਦਾ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ

14. ਕਾਲਕੂਟ (ਜਹਿਰ) = (ਕਾਲ + ਕੂਟ) ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ (ਜਹਿਰ)

ਆਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਜਗਤ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਲਾ ਨੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਲਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਇਕ ਨਾਮਾਂਤਰ ‘ਨੀਲ -ਕੰਠ’ ਹੋਇਆ।

6.4 ਗੁਰਾ, ਇਕ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ॥

ਗੁਰਾ = ਗੁਰੂ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ

ਇਕ ਦੇਹਿ= ਇਕ ਗੱਲ, ਮੱਤ, ਸਮਝ

ਬੁਝਾਈ = ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ, ਪੱਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ, ਭੇਦ ਪਾ ਦੇਣਾ

ਅਰਥ:- ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਅਹਿਮ, ਖਾਸ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਸਵਾਲ:- ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਸਿਖ ਹੈ (6.3)? ਉਹ ਕੇਹੜੀ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ ਹੈ (6.4)?

6.5 ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ, ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ॥੬॥

ਸਭਨਾ = ਸਾਰਿਆ ਦਾ, ਸਭ ਦਾ

ਜੀਆ = ਜੀਵਾਂ-ਜੰਤੂਆ ਦਾ, ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ

ਇਕੁ ਦਾਤਾ = ਇਕੋ ਇਕੁ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ

ਵਿਸਰਿ = ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ, ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ

ਅਰਥ:- ਹੇ ਮੇਰੇ ਨਾਨਕ ਜੀ (ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨਾਂ!), ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਰਿਜਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਇਕੁ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ (ਦਾਤਾਰ) ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਭੁੱਲ (ਵਿਸਰ) ਨਾ ਜਾਏ।

ਪਉੜੀ 7

ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡਾ ਨਾਮ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਲੋਕੀਂ, ਸਾਡਾ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕੀੜੀ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀ ਹਾਂ।

7.1 ਜੇ ਜੁਗ ਚਾਰੇ ਆਰਜਾ, ਹੋਰ ਦਸੂਣੀ ਹੋਇ॥

ਜੁਗ ਚਾਰੇ = 4 ਜੁਗ (ਦੇਖੌ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚ)

ਆਰਜਾ = ਉਮਰ, ਆਯੂ, ਜਿੰਦਗੀ

ਦਸੂਣੀ (ਦਸ + ਊਣੀ) = ਦਸ ਗੁਣਾਂ

ਹੋਇ = ਹੋ ਜਾਵੇ

ਅਰਥ:- ਹੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਜੀ, ਭਾਵੇ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਚਾਰ ਜੁਗਾਂ ਜਿਤਨੀ ਲੰਬੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇਤਨੀ ਨਹੀ, ਹੋਰ ਭੀ ਦਸ (10) ਗੁਣਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇ।

7.2 ਨਵਾ ਖੰਡਾ ਵਿਚਿ ਜਾਣੀਐ, ਨਾਲਿ ਚਲੈ ਸਭੁ ਕੋਇ॥

Planet Names

ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ

Mercury

ਬੁੱਧ

Venus

ਸ਼ੁੱਕਰ

Earth

ਧਰਤੀ

Mars

ਮੰਗਲ

Jupiter

ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ

Saturn

ਸ਼ਨੀ

Uranus

ਅਰੁਣ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰ

Naptune

ਵਰੁਣ

Pluto

ਯਮ

ਨਵਾ = 9 (ਧਰਤੀਆਂ, ਗ੍ਰਹਿ)

ਖੰਡਾ = ਭਾਗ, ਹਿੱਸੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਨੌਂ ਖੰਡ, ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ
ਨਵਾ ਖੰਡਾ ਵਿਚਿ = ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚਿ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ

ਅਰਥ:- ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਫਿਰਦੇ ਹੋਣ। ਮੇਰੀ ਖਾਤਰਦਾਰੀ ਕਰਨ। ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਚੱਲਣ।

ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕੀ ਹੈ?

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਦਿਆ (Astrology) ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੈ:-

1. ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਵਿਆਹ, ਨੌਕਰੀ, ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨਾ।

2. ਕੁੰਡਲੀ (Horoscope): ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਨਮ ਕੁੰਡਲੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਰਾਸ਼ੀਫਲ (Zodiac Signs): 12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:-
   ਮੇਸ਼, ਵਰਿਸ਼, ਮਿਥੁਨ, ਕਰਕ, ਸਿੰਘ, ਕੁੰਨਿਆ, ਤੂਲਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ, ਧਨੁ, ਮਕਰ, ਕੁੰਭ, ਅਤੇ ਮੀਨ।

4. ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਯੋਗ: ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚਾਲੂ ਦਸ਼ਾਵਾਂ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਦਿਆ (Astrology) ਦੀ ਵਰਤੋਂ:

1. ਜਨਮ ਕੁੰਡਲੀ ਬਣਾਉਣਾ।

2. ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦੇ ਜੋੜ-ਮੇਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ।

3. ਵਿਦਿਆ, ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਚੁਣਨਾ।

4. ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਂ (ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਘੜੀਆਂ) ਦੀ ਪਛਾਣ।

ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ ਅਨੁਸਾਰ 12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਕੀ ਹਨ?

1. ਮੇਸ਼ (Aries): ਜੋਸ਼ੀਲਾ, ਨਿਰਭਿਕ ਅਤੇ ਆਗੂ।

2. ਵਰਿਸ਼ (Taurus): ਧੀਰਜਵਾਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਅਤੇ ਸਥਿਰ।

3. ਮਿਥੁਨ (Gemini): ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ।

4. ਕਰਕ (Cancer): ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।

5. ਸਿੰਘ (Leo): ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਆਗੂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ।

6. ਕੁੰਨਿਆ (Virgo): ਵਿਵਸਥਿਤ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ-ਪਸੰਦ।

7. ਤੂਲਾ (Libra): ਸਮਤੋਲ, ਸੁੰਦਰਤਾ-ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ 'ਚ ਸਹੀ।

8. ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ (Scorpio): ਜਜ਼ਬਾਤੀ, ਗਹਿਰਾਈ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਿਰਭਿਕ।

9. ਧਨੁ (Sagittarius): ਸੁਤੰਤਰਤਾ-ਪਸੰਦ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ।

10. ਮਕਰ (Capricorn): ਮਿਹਨਤੀ, ਲਕਸ਼-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ।

11. ਕੁੰਭ (Aquarius): ਅਵਨਵੀ, ਹਮਦਰਦ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ।

12. ਮੀਨ (Pisces): ਕਲਾਤਮਕ, ਦਯਾਵਾਨ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਤਸਵਰਾਤ ਵਾਲੇ।

ਇਸ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀ ਹੈ।
ਬਾਰਹ ਮਾਹ ਹਮਾਰੈ ਪ੍ਰਭੁ ਸੇਤੀ, ਹੋਰੁ ਜਤਨੁ ਨ ਜਾਣਾ ਰਾਮ॥ (ਅੰਗ 133)

7.3 ਚੰਗਾ ਨਾਉ ਰਖਾਇ ਕੈ, ਜਸੁ ਕੀਰਤਿ ਜਗਿ ਲੇਇ॥

ਚੰਗਾ = ਵਧੀਆ, ਸੋਹਣਾ
ਨਾਉ ਰਖਾਇ = ਨਾਮ ਰੱਖ ਕੇ

ਜਸੁ = ਗੁਣ ਗਾਉਣੇ
ਕੀਰਤਿ = ਸ਼ੋਭਾ, ਮਾਣ, ਵਡਿਆਈ

ਅਰਥ:- ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਾ ਇਕ ਵਧਿਆ ਜਿਹਾ ਨਾਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਏ॥

7.4 ਜੇ ਤਿਸੁ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵਈ, ਤ ਵਾਤ ਨ ਪੁਛੈ ਕੇ॥
(ਇਥੇ ਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪੜਨਾ ਹੈ)

ਤਿਸੁ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਰੱਬ

ਨਦਰਿ = ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ

ਵਾਤ = ਸਾਰ ਲੈਣੀ, ਬਾਤ/ਹਾਲ ਪੁਛਣਾ

ਕੇ = ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ

ਅਰਥ:- ਇਹ ਸਭ ਹੋਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾ ਪਈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸਾਰ ਨਹੀ ਲੈਣੀ।

7.5 ਕੀਟਾ ਅੰਦਰਿ ਕੀਟੁ ਕਰਿ, ਦੋਸੀ ਦੋਸੁ ਧਰੇ॥

ਕੀਟਾ = ਕੀੜੇ

ਅੰਦਰਿ = ਵਿੱਚ

ਕੀਟੁ = ਛੋਟਾ ਕੀੜਾ

ਕਰਿ= ਬਣਾ ਕੇ

ਦੋਸੀ = ਦੋਸ਼ ਲੋਉਣ ਵਾਲਾ (ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ)

ਦੋਸੁ = ਇਲਜਾਮ/ ਗੁਨਾਹ

ਅਰਥ:- (ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਹਿਮ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾ ਪਈ, 7.4) ਮੈਨੂੰ ਕੀੜਿਆ ਵਿੱਚ ਇਕਿ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਕੀੜਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਇਹ ਇਲਜਾਮ ਲੱਗਣੇ ਹਨ, ਕਿ ਮੈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀ ਰੱਖਿਆ।

7.6 ਨਾਨਕ, ਨਿਰਗੁਣਿ ਗੁਣੁ ਕਰੇ, ਗੁਣਵੰਤਿਆ ਗੁਣੁ ਦੇ॥

ਨਿਰਗੁਣਿ (ਨਿਰ + ਗੁਣ) = ਬਿਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ

ਕਰੇ = ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ, ਦੇ ਦੇਵੇ

ਗੁਣਵੰਤਿਆ = ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ

ਦੇ(ਹ) = ਦੇ ਦੇਵੇ

ਅਰਥ:- ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨਾਂ (ਤੂੰ ਘਬਰਾ ਨਾ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਬਹੁਤ ਦਿਆਲੂ ਹੈ) ਉਹ ਬਿਨਾ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਣ ਭਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

7.7 ਤੇਹਾ ਕੋਇ ਨ ਸੁਝਈ, ਜਿ ਤਿਸੁ ਗੁਣੁ, ਕੋਇ ਕਰੇ॥੭॥

ਤੇਹਾ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗਾ

ਕੋਇ = ਕੋਈ ਹੋਰ

ਸੁਝਈ = ਲੱਭਿਆ, ਮਿਲਿਆ, ਲੱਗਦਾ

ਤਿਸੁ = ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਾਗੂੰ

ਕੋਇ ਕਰੇ = ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਹੋਣ

ਅਰਥ:- ਹੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਗੁਣ ਹੋਣ, ਜੋ ਸਭਨਾ ਨੂੰ ਗੁਣ ਬਖਸ਼ ਸਕੇ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ਬਦ ਆਏ ਹਨ, ਜੋ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗਾ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀ ਲੱਭਿਆ, ਅਤੇ ਕਈ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਨ।

ਮੈ ਚਾਰੇ ਕੁੰਡਾ ਭਾਲੀਆ, ਤੁਧੁ ਜੇਵਡੁ ਨ ਸਾਈਆ॥ (ਅੰਗ:-1098)
ਅਰਥ:- ਹੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਜੀ, ਮੈ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖੋਜ ਕੇ ਵੇਖ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਜੇਹਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀ ਹੈ।

ਮੈ ਦਸਿਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਤਹੋ, ਕਿਉ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਈਆ?॥
ਅਰਥ:- ਹੇ ਸੰਤ ਜਨੋ, ਮਿੱਤਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਸੋ, ਕਿ ਮੈ ਕਿਵੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਾਂ?।